فصل فاصله

X

فصل فاصله

	وفا نکردی و کردم...
	در یکی از روزنامه ها نکته ای در مورد زندگی خصوصی مرحوم استاد مهرداد اوستا ذکر شده که در برخی پایگاههای خبری هم منعکس شده است. قبل از هر ابراز نظری عین خبر را می آوریم: داستان مهرداد اوستا و زنی که همسرشاه شد روزنامه خبر نوشت: مهرداد اوستا در جوانی عاشق دختری شده و قرار ازدواج می‌گذارند.دختر جوان به دلیل رفت‌و‌آمد‌هایی که به دربار شاه داشته، پس از مدتی مورد توجه شاه قرار گرفته و شاه به او پیشنهاد ازدواج می‌دهد.دوستان نزدیک اوستا که از این جریان باخبر می‌شوند، به هر نحوی که اوستا متوجه خیانت نامزدش نشود سعی می‌کنند عقیده او را در ادامه ارتباط با نامزدش تغییر دهند. ولی اوستا به هیچ وجه حاضر به بر هم زدن نامزدی و قول خود نمی‌شود .تا اینکه یک روز مهرداد اوستا به همراه دوستانش ، نامزد خود را در لباسی که هدیه‌ای از اوستا بوده، در حال سوار شدن بر خودروی مخصوص دربار می‌بیند...مهرداد اوستا ماه‌ها دچار افسردگی شده و تبدیل به انسانی ساکت و کم‌حرف می‌شود. سال‌ها بعد از پیروزی انقلاب، وقتی شاه از دنیا می‌رود، زنهای شاه از ترس فرح، هر کدام به کشوری می‌روند و نامزد اوستا به فرانسه. در همان روزها ، نامزد اوستا به یاد عشق دیرین خود افتاده و دچار عذاب وجدان می‌شود و در نامه‌ای از مهرداد اوستا می‌خواهد که او را ببخشد. اوستا نیز در پاسخ نامه او تنها این شعر را می‌سراید. وفا نکردی و کردم، خطا ندیدی و دیدم شکستی و نشکستم، بُریدی و نبریدم اگر ز خلق ملامت، و گر ز کرده ندامت کشیدم از تو کشیدم، شنیدم از تو شنیدم وفا نکردی و کردم، خطا ندیدی و دیدم شکستی و نشکستم، بُریدی و نبریدم اگر ز خلق ملامت، و گر ز کرده ندامت کشیدم از تو کشیدم، شنیدم از تو شنیدم کی ام ؟ شکوفه اشکی که در هوای تو هر شب ز چشم ناله شکفتم، به روی شکوه دویدم مرا نصیب غم آمد، به شادی همه عالم چرا که از همه عالم، محبت تو گزیدم چو شمع خنده نکردی، مگر به روز سیاهم چو بخت جلوه نکردی، مگر ز موی سپیدم بجز وفا و عنایت، نماند در همه عالم ندامتی که نبردم، ملامتی که ندیدم نبود از تو گریزی چنین که بار غم دل ز دست شکوه گرفتم، به دوش ناله کشیدم جوانی ام به سمند شتاب می شد و از پی چو گرد در قدم او، دویدم و نرسیدم به روی بخت ز دیده، ز چهر عمر به گردون گهی چو اشک نشستم، گهی چو رنگ پریدم وفا نکردی و کردم، به سر نبردی و بردم ثبات عهد مرا دیدی ای فروغ امیدم؟ در مورد این نکته و شان نزولی که در باره این غزل زیبا و مشهور مرحوم اوستا ذکر شده ، نکاتی به اختصار قابل ذکر است: پرداختن به زندگی خصوصی بزرگان ادب معاصر فی نفسه کار ناپسندی نیست ، اما این کار باید همراه با دقت علمی و تاریخی و حفظ شان آن بزرگان باشد. هر گونه بی دقتی در این باب به رواج شایعات و مطالب واهی منجر خواهد شد. زندگی عاشقانه مرحوم اوستا موضوعی نیست که از نظر صاحبان اطلاع دور باشد و در برخی آثار خود او نیز با ظرافت مورد اشاره قرار گرفته است. یقینا همان سوز و گدازها در فضای عشق مجازی بود که طبع بلند اوستا را لطافتی خاص بخشید و او را به استادی بی نظیر در سخن فارسی بدل کرد. شاعران جوان بعد از انقلاب شاید بیش از هر کس دیگر وامدار ذوق و سخن سنجی مهرداد اوستا و لطافت روحی بودند که در کوران عشقی سوزان به کمال رسیده بود. یکی از دوستان شاعر که از سالها قبل از انقلاب او را می شناخت نقل می کرد که اوستا تا سالهای سال به آن ماجرای عاشقانه حساس بود و با شنیدن نام "فروغ " امید خویش دگرگون می شد. اما آنچه در قصه روزنامه خبر ، بدون ذکر هیچ ماخذ و مستندی آمده ، بیشتر به یک فیلم هندی شبیه است و نمی تواند درست باشد. به این دلیل خیلی ساده و واضح که این غزل زیبا ، بخلاف آنچه در خبر روزنامه خبر آمده ، از آثار قدیمی استاد است نه از آثار پس از انقلاب ایشان! دوستان علاقه مند می توانند غزل یاد شده را در صفحه ۵۰ از مجموعه شعر استاد به نام شراب خانگی ترس محتسب خورده که در خرداد سال ۱۳۵۲ توسط انتشارات زوار منتشر شده ببینند. توضیح این نکته بهانه ای به دست من داد که در اینجا یادی از مرحوم اوستا بکنم و بر روان مینوی آن انسان پاک و والا و فرزانه درود بفرستم!
	سه شنبه 12 آبان1388 محمدرضا ترکی \|

	نظر پاک و خطاپوش حافظ
	پیر ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت آفرین بر نظر پاک و خطاپوشش باد! حق با دکتر محمود فتوحی است که این بیت را جنجالی ترین بیت حافظ دانسته است. نگارش دهها ماخذ در مورد این بیت از دیرزمان تا امروز به خوبی درستی نظر عالمانه ایشان را تایید می کند.برای دیدن فهرستی از مقالات و مطالب نوشته شده در مورد این بیت می توان به کتاب ابیات بحث انگیز حافظ (صفحات۲۱۰ تا ۲۱۴) مراجعه کرد. در مورد این بیت دیدگاهی که در روزگار ما طرفداران زیادی دارد این منظر است که حافظ در این بیت طبق معمول شیطنت و رندی کرده و خیلی زیرکانه دیدگاه پیر خویش را با لحنی طنزآلود رد کرده است و دست آخر هم معلوم نیست که حافظ به هر حال وقوع خطا در آفرینش را قبول دارد یا نه ! در مورد این دیدگاه نکته ای که هست این است که حافظ در برابر پیر خویش مطیع و مودب است و هرگز به طنز و ظرافت در مورد او سخن نمی گوید."پیر ما" ی حافظ شیخ و صوفی و زاهد نیست که بشود دستش انداخت و با او به طنز و ریشخند سخن گفت ! این همان "پیر مغانی" است که سجاده را نیز به فتوای او می توان به می رنگین کرد. حافظ که خود بر سالکان خرده می گیرد که چرا حرمت پیر را نگه نمی دارند و می گوید :" این سالکان نگر که چه با پیر می کنند !" چگونه ممکن است دیدگاه او را ، آن هم در مورد یکی از اساسی ترین مباحث فلسفی و کلامی به طنز بگیرد!؟ در اینجا نمی خواهیم چندان وارد بحث های دراز دامن و احیانا تکراری کلامی و فلسفی در مورد عدل الهی و شرور و نظام احسن عالم و...بشویم و قصد داریم سخن حافظ را از منظری دیگر بنگریم که همانا نفی "بد بینی " و "سیاه نگری" و تاکید بر "نظر پاک و خطاپوش " داشتن است. واقعیت آن است که زاویه دید ما در نحوه ادراک ما تاثیر فراوان دارد. وقتی جهان و انسان و روابط اجتماعی و انسانی را از زاویه تیرگی و سیاهی بنگریم و تنها به دنبال عیبها و ایرادها و شرور بگردیم , همیشه چیزی برای اثبات نگاه معیوب خودمان خواهیم یافت. به قول حافظ: کمال سر محبت ببین نه نقص گناه که هر که بی هنر افتد نظر به عیب کند! در نگاه فلسفی به عالم ، وقتی ما تنها شرور و مصایب طبیعی و سیل و زلزله و بیماری را ببینیم , به ناچار هستی را سراپا زشتی و سیاهی خواهیم دید و این نگاه حتی روابط شخصی ما و قضاوتهایمان در مورد اطرافیانمان را نیز درگیر خواهد کرد , اما اگر نگاهی کلی و "نیالوده به بد دیدن" داشته باشیم ، متوجه می شویم که همان مصایب طبیعی و کاستی ها در نظام طبیعت لازم اند و اگر ما نحوه برخورد درست با آنها را بیاموزیم و با آنها کنار بیاییم , همانها می توانند باعث خیر و منفعت باشند و حتی به ما در ایجاد یک زندگی بهتر کمک کنند. در این نگاه حتی "در کارخانه عشق از کفر ناگزیر است" و : در این چمن گل بی خار کس نچید آری چراغ مصطفوی با شرار بولهبی ست ! به هر حال یا کارخانه عالم ماده با منافع و خیرات کلیش نباید باشد , یا اگر کلیت آن را پذیرفتیم ، باید قبول کنیم که این کارخانه ضایعاتی هم دارد و "شرور اقلی" در آن را باید پذیرفت. تازه همین شرور اقلی نیز در صورت شکل گرفتن رابطه درست و منطقی از طرف ما تبدیل به خیر می شوند , مثل بیماریهایی که مطالعه در مورد آنها به پیشرفت علم و دانش بشری منجر می شود و... با این نگاه پاک و خطاپوش , همه خطاهای ظاهری که عمدتا به رابطه غلط ما با طبیعت و این جهان برمی گردند , رنگ می بازند و ما به نگاهی زلال و روشن می رسیم که عارفان به دنبال یافتن و گسترش آن بوده اند! این نگاه پاک و خطاپوش در روابط انسانی نیز بسیار ضروری است و به گسترش عشق و محبت در میان انسانها می انجامد. حافظ خود به داشتن این نگاه افتخار می کند: منم که شهره شهرم به عشق ورزیدن منم که دیده نیالوده ام به بد دیدن ! "دیده به بد دیدن نیالودن " همان "نظر پاک و خطاپوش داشتن" است.حافظ گاهی از این نگاه پاک و خطاپوش پیر با تعبیر "چشم کرم" او یاد می کند : نیکی پیر مغان بین که چو ما بدمستان هرچه کردیم به چشم کرمش زیبا بود! حافظ در این ابیات هم به نظر پاک و نیالوده به "بد دیدن" اشارتها دارد و بر آن است که با چنین نگاهی است که می توان جلوه حقیقت و زیبایی را نظاره کرد: نظر پاک تواند رخ جانان دیدن که در آیینه نظر جز به صفا نتوان کرد ... چشم آلوده نظر از رخ جانان دور است بر رخ او نظر از آینه پاک انداز ... او را به چشم پاک توان دید چون هلال هر دیده جای جلوه آن ماه پاره نیست ! به نظر او این بدبینی ها حاصل خودبینی است و آرزو می کند: یا رب آن زاهد خودبین که بجز عیب ندید دود آهیش در آیینه ادراک انداز با درنگ در این ابیات و ابیاتی دیگر از این دست , به خوبی می توان نگاه زلال و شفاف حافظ به عالم را دید. این نگرش مبتنی بر خوشباوری و خوشبینی ساده لوحانه هم نیست , بلکه فقط نگاه آلوده به بد بینی را نفی می کند و معتقد است با چنین نگاه زلالی بسیاری از تلخ بینی ها به فلسفه آفرینش پاسخ می گیرند و خطاها و شروری که در نگاه ابتدایی به ذهن می رسند در کلیت نظام آفرینش که خیر است توجیه می شوند. شاید اگر کسانی که در این بیت حافظ طعن و تعریض به آفرینش و ریشخند سخن پیر مغان را دیده اند , مثل حافظ و پیر او از نظر پاک و خطاپوش برخوردار بودند , به این بیت نگاهی متفاوت می افکندند!
	چهارشنبه 6 آبان1388 محمدرضا ترکی \|

	چشمانت و سلاحهایم (ترجمه سروده ای از نزار قبانی)
	۱ در برابر تو همه سلاحهای سنتی و پیشرفته را به کار گرفتم ، از تیر و کمان و خنجر یمنی و نیزه افریقایی تا موشک قاره پیما و حتی ناخنهایم را تا دیوار غرورت را آوار کنم ۲ پس از آنکه اسبها و سربازان و نشانهایم را از دست دادم در کنار آتشبارهایم نشستم و گریستم ، چون دانستم همه نقشه هایم را دزدیده اند و همه تلگرافهای سرّی ام لو رفته است و شجاع ترین مردانم مرا رها کرده اند و به چشمهای سیاه تو پناهنده شده اند!
	جمعه 1 آبان1388 محمدرضا ترکی \|

	در حاشیه بیتی از سعدی
	این حلاوت که تو داری نه عجب کز دستت عسلی دوزد و زنار ببندد زنبور "عسلی" یا "غیار" پارچه زرد رنگی بوده که یهودیان در گذشته دور بر جامه خود می دوختند تا از مسلمانان متمایز باشند.معنی "زنار" نیز به معنی کمربند مذهبی مسیحیان است. در بیت بین عسلی و زنبور و حلاوت تناسب وجود دارد و این تناسب بر زیبایی بیت افزوده است.ظاهرا بستن زنار و دوختن غیار نشانه نوعی تواضع و فرودستی نیز بوده و جایگاه اجتماعی اهل کتاب را در جوامع مسلمانان نشان می داده است.وجود حلقه های زرد رنگ بر بدن برخی زنبورها نکته ای است که بین زنار و غیار با زنبور رابطه قوی تری برقرار می کند. بر این اساس مفهوم بیت به زبان ساده این است: ای معشوق , جای شگفتی نیست که زنبور عسل از فرط شیرینی و زیبایی که تو داری , در برابر تو زنار ببندد و بر جامه اش عسلی بدوزد و مانند اهل کتاب به فرودستی خود در برابر تو اقرار نماید.بر اساس این معنی ، در واقع حلقه های رنگین بر بدن زنبور زنار و غیار ارادت و بندگی او در برابر محبوب ماهروست! معنی یاد شده که در شروح غزلیات سعدی آمده , معنای درست و قابل دفاعی است , اما شاید با کمی دقت معانی دیگری نیز به ذهن برسد , مثلا : اگر "زنار بستن" را به معنی "پرستش" بگیریم. مقصود بیت این می شود: جای شگفتی نیست که با وجود این همه زیبایی و حلاوتی که در توست , زنبور عسل که مظهر شیرینی است , کمر پرستش تو را به میان ببندد. اوحدی مراغه ای نزدیک به همین مضمون را در سخن خویش آورده است : زان خرمگسان دور که ما نوش لبت را زنار فروبسته چو زنبور , پرستیم اما اگر معنای "زنار بستن" و "غیار دوختن" را , چنان که در کتابهای لغت آمده "کافر شدن " بدانیم ,( عکس "زنار گشودن" که به معنی "مسلمان شدن" است ), آن وقت معنای ظریف تری به ذهن متبادر می شود. برای توضیح بیشتر , این نکته را باید افزود که زنبورها دو گونه اند: زنبور عسل و زنبور سرخ که به" زنبور کافر" نیز معروف است! زنبوران کافر از زنبورهای عسل درشت ترند و رنگی متفاوت دارند. این زنبورها بخلاف زنبور عسل که به شیرینی و حلاوت معروف است به نیش جانگزایشان شهره اند . خاقانی با اشاره به این دو قسم زنبور سروده است : خانه زنبور شهدآلوده رفت از صحن خوان چون ز غمزه ی ساقیان زنبور کافر ساختند با این مقدمات معنای ظریف تر و قابل استنباط از بیت سعدی را این گونه می توان خلاصه کرد:ای معشوق تو آن چنان شیرین و با حلاوتی که زنبور عسل در برابر تو زنار می بندد و غیار می دوزد و تبدیل به زنبور کافر می شود و چون زنبوران کافر از شهد و نوش خالی می گردد. در واقع شیرینی زنبور عسل در برابر حلاوت تو به شمار نمی آید و خود زنبور عسل در قیاس با تو حکم زنبور کافر را پیدا کرده است! با توجه به مباحث ذکر شده مفهوم این بیت سعدی نیز روشن می شود: آنک عسلی دوخته دارد مگس نحل شهد لب شیرین تو زنبور میان را ! و نیز آشکار می شود که نسخه محمد علی فروغی : " آنک عسل اندوخته دارد مگس نحل..." از بیت مزبور دقیق نیست و صورت درست همان است که ذکر کردیم و در برخی نسخه های دیگر آمده است.
	جمعه 24 مهر1388 محمدرضا ترکی \|

	کاشکی اسکندری.. !؟
	نادری پیدا نخواهد شد امید ! کاشکی اسکندری پیدا شود! وقتی اخوان در آخر شاهنامه "نادر یا اسکندر" را می سرود , مدتی بود که پس از کودتای 28 مرداد موجها خوابیده و طبل طوفان از نوا و آبها از آسیاب افتاده بود , دارها را برچیده و خونها را شسته بودند و در "مزارآباد شهر بی تپش" وای جغدی هم به گوش نمی رسید. مدعیان تحول و انقلاب با آن شعارهای تند , پس از شکست نهضت ملی یا به سکوت رسیده بودند یا به بیگانه پناه برده بودند و صدایشان احیانا از رادیوهای شوروی و اروپای شرقی به گوش می رسید. بسیاری نیز که موفق به فرار نشده بودند , به پادویی استبداد سرگرم بودند و مشتهای آسمان کوبشان که در تظاهرات پیش از کودتا به هوا حواله می شد به قول اخوان به "کاسه پست گدایی ها" مبدل شده بود! در چنین شرایط تلخی ناله "امید" از اعماق زندان کودتا نا امیدانه به گوش می رسد که "باز می گویند فردای دگر / صبر کن تا دیگری پیدا شود" اما او نومید تر از آن است که به فریبی تازه دل خوش کند و از پشت میله های زندان می نالد که نادری پیدا نخواهد شد...کاشکی اسکندری – یعنی فاتحی بیگانه - پیدا شود!" پیش از اخوان گفته اند حافظ نیز بر اثر شرایط تلخ زمانه و اوضاع از هم پاشیده شیراز در زمان برخی حاکمان بی رحم و بی تدبیر فارس , به مرحله ای از استیصال رسیده بود که زبان به ستایش امیر تیمور گشود و در پیشواز او و سربازان خونریزش سرود : خیز تا خاطر بدان ترک سمرقندی دهیم کز نسیمش بوی جوی مولیان آید همی البته این سخن و ادعا در مورد حافظ پذیرفته نیست , چرا که از تیمور در آن روزگار نه نسیم "جوی مولیان " که بوی خون به مشام می رسید! اما سخن مرحوم اخوان را نیز با آن عرق ملی و میهنی که در او سراغ داریم , باید حمل بر نوعی مبالغه کرد و از سر آزردگی خاطر بسیار دانست, چون او هرگز نمی پذیرفت که این "کهن بوم و بر" به هر بهانه لگدکوب سپاه اسکندرهای بیگانه شود و کسانی که از دیرباز در فرهنگ ما "گجسته" و ملعون و دیوانه نامیده شده اند بر این سرزمین تاختن آورند.او مثل هر روشنفکر مردمی می دانست که تسلیم در برابر بیگانه جز به نکبت و تباهی بیشتر نمی انجامد و نتایجی به بار می آورد که امروزه در دیار همسایه پیش چشم ماست : میلیونها کشته و زخمی و آواره و یتیم و ملتهایی تحقیر شده و زخمهایی تاریخی... اخوان که حتی حضور نادرها – دیکتاتورهای ملی و داخلی – را نیز نمی پذیرفت , چگونه می توانست حضور بیگانگان گجسته را تحمل کند؟! به همین علت- و در کنار آن , شاید تحت تاثیر ادبیات چپ در آن روزگار - بود که اخوان در برخی نسخه ها و ویرایشها از شعرش ، "نادر" را تبدیل به "کاوه" کرده بود تا حتی باجی به نادر نداده باشد! البته "کاوه ای پیدا نخواهد شد امید!" از لحاظ شعری زیبایی "نادری پیدا نخواهد شد.." را نداشت , چرا که میان کاوه و اسکندر از لحاظ تاریخی و ادبی تقابلی نیست!
	یکشنبه 19 مهر1388 محمدرضا ترکی \|

	زندان آزادی!
	بغضها بسته راه نفسها از نفس مانده اند این جرسها بسته ره کینه بر مهربانی عشقها گم شده در هوسها اسبها خسته تر از سواران مردها مانده تر از فرسها ما به دریا نبردیم راهی خوش به احوال کفها و خسها فرض کن جای آهن بسازند از طلا میله های قفسها ، نغمهّ مرغ تنها غمین است چون برآرد به حسرت نفسها خنده دار است وقتی برآرند بال سیمرغ و شاهین ، مگسها ، پیشوای رهایی بخوانند خویش را گزمه ها و عسسها ! چیستند آخر این نیست سانان کیستند آخر این هیچ کسها ؟! گریه باید به حال عدالت با وجود چنین دادرسها !
	سه شنبه 14 مهر1388 محمدرضا ترکی \|

	در باره عهدنامه سلمان فارسی و پاسخ به یک شبهه
	سلمان فارسی یکی از بحث انگیزترین شخصیتهای تاریخ اسلام و ایران است. برخی از مستشرقان تا پای انکار هویت تاریخی او پیش رفته اند. اما حضور او در منابع تاریخی و دینی مسلمانان ، از شیعه و سنی ،به گونه ای است که او را به شخصیتی مورد اجماع و احترام همه فرق اسلامی مبدل کرده است. در مورد او فراوان می توان سخن گفت و نوشت. من بخشی از این بحثها را در کتاب پارسای پارسی آورده ام. یکی از مباحث جنجالی پیرامون سلمان فارسی ، وجود یک عهدنامه بسیار قدیمی است که در منابع مختلف به آن اشاره رفته است.در این عهدنامه یا امان نامه ، پیامبر اسلام (ص) امتیازاتی را ، از جمله معافی از مالیات و برخورداری از سهمیه ای از بیت المال و... برای نوادگان سلمان فارسی در نظر گرفته تا پس از فتح ایران به آنان اختصاص یابد. در سالهای اخیر برخی مدعیان ، این نکته را از طریق رسانه های بیگانه مطرح کرده اند و می کنند که گویا سلمان به واسطه گرفتن چنین امتیازاتی به نفع نوادگان و اعقاب خودش ، به تاریخ ایران خیانت کرده و پای اعراب را به کشور خودش باز کرده است! در مورد عهدنامه مورد نظر , من در پارسای پارسی ( صفحات 145 تا 157) به تفصیل سخن گفته ام و با دلایل متعدد نشان داده ام که اساسا چنین عهدنامه یا امان نامه ای در صدر اسلام نوشته نشده و یقینا ساختگی است و کسانی برای رسیدن به اهداف خاصی آن را در قرون بعدی از روی اسناد مشابه جعل کرده اند.بر این اساس گزافه های مدعیان که معمولا با ادبیاتی دشنام آلود و عوامانه نیز بیان می شود هیچ وزنی از صحت ندارد. در اینجا برای استفاده کسانی که کتاب پارسای پارسی را در دسترس ندارند ، لینک بخش مربوط به فصل مورد نظر آن را در پایان این مطلب قرار می دهم. این مقاله چند سال پیش در یکی از مجلات علمی منتشر شده و البته با آنچه در کتاب آمده از لحاظ اجمال و تفصیل تفاوتهایی دارد. متن مقاله عهدنامه سلمان فارسی وبلاگ فصل فاصله 2 هم گاهی به روز می شود. ملاحظه بفرمایید!
	پنجشنبه 9 مهر1388 محمدرضا ترکی \|

	از زخمها و تبرها...
	چون زخم درختها دهان باز کند از خاطرهّ تلخ تبر خواهد گفت * یک شاخهّ ناخلف اگر بتواند تبدیل به دستهّ تبر خواهد شد * با آنکه به هم شکست انبوه درخت از دست تبر نبود اندوه درخت * شاید که بت بزرگ باشد ، نه خلیل آن کس که به شانه اش تبر می بینی! * بر پیکر یک درخت زخمی خواندم: از دوست هر آنچه می رسد نیکو نیست ! * هرچند هزارها شکایت دارد جنگل به تبر ، به زخم عادت دارد !
	پنجشنبه 2 مهر1388 محمدرضا ترکی \|

	عشق و مرگ
	وهم بود یا فریب ، یا خیال و خواب بود حس گرم و روشنی که مثل آفتاب بود تازه می شدیم با خیال گرم و روشنش مثل موج اضطراب و اوج التهاب بود تلخ بود چون شراب و گرم بود چون شرار عشق لعنتی که لحظه لحظه اش عذاب بود محو شد میان سایه های مبهم غروب گویی از نخست نقش مبهمی بر آب بود مثل برگ و بوی گل ، نه در فضای باغچه بلکه در میان برگهای یک کتاب بود از چه بی فروغ می شود اگر دروغ نیست؟ این سوال ، پرسشی همیشه بی جواب بود مثل مرگ ، عشق چند بار در نمی زند عشق هم ، درست مثل مرگ ، فتح باب بود مرگ اگر نبود زندگی ملال بود و رنج عشق هم اگر نبود کار دل خراب بود
	یکشنبه 29 شهریور1388 محمدرضا ترکی \|

	تقابل شهر و روستا از دیروز تا امروز
	نزاع بین شهر و روستا و تفاوت نگاه و رای طبقات متوسط شهری با مردم سنتی روستاها و شهرهای کوچک اتفاق تازه ای نیست.در این راستا ، از دیرباز کسانی بوده اند که زندگی ساده و صمیمی روستا و بادیه را بر دنیای پر زرق و برق شهرها و روابط مصنوعی حاکم بر زندگی شهری ترجیح می دادند و در برابر , افرادی هم یافت می شدند که زندگی در فضای امن و از لحاظ فرهنگی گشاده شهرها را بر زیست بسته در تنگنای آبادیها برتری می دادند. در روزگاران دور حتی در میان شهرنشینان کم نبودند کسانی که دوست داشتند فرزندان خردسالشان نخست سالهایی را در فضای سالم و طبیعی و دست نخورده غیر شهری بگذرانند و هنگامی که در حال و هوای فرهنگ باصفای آبادی به جوانانی برومند بدل شدند، آنها را به شهر و محیط شهرنشینی باز می گرداندند. شاید اگر یزدگرد , به روایت نظامی , فرزند خویش بهرام را در کودکی به یمن و به سرزمین گرم و خشک عرب می فرستد , به دلیل همین فرهنگ و نگاه به مزایای زندگی بدوی باشد . او می خواهد این فرزند در فضای سالم بادیه ببالد و چون فرزندان دیگرش دچار مرگ زودهنگام نشود: پیش از آن حالتش به سالی بیست چند فرزند بود و هیچ نزیست حکم کردند راصدان سپهر کان خلف را که بود زیباچهر از عجم سوی تازیان تازند پرورشگاه در عرب سازند مگر اقبال آن طرف یابد هر کس از بقعه ای شرف یابد نمونه این برتری دادن به فضای بادیه را در ماجرای معروف "میسون" همسر معاویه می توان دید. معاویه این دختر بادیه نشین را که عطر وحشی صحرا در گریبانش می وزید , به همسری گزید و برای او در پایتخت افسانه ای خود قصری باشکوه ترتیب داد و زیباترین و اشرافی ترین امکانات شهرنشینان آن روزگار را برایش فراهم آورد , اما میسون نتوانست فضای شهری را تحمل کند و شعری سرود با این مضمون که من زندگی ساده بادیه را با همه بدویت و خشونتش بر زیستن در این قصر و پوشیدن این جامه های فاخر و... ترجیح می دهم. او پس از طلاق گرفتن از خلیفه , عطای زندگی شاهانه را به لقای شهرنشینی بخشید و به صحرا باز گشت. فرهنگ اسلامی گویا بیشتر با زندگی شهری تناسب دارد. در قرآن کریم آمده است : "الاعراب اشد کفرا و نفاقا" [=اعراب به کفر و نفاق نزدیکترند] این "اعراب" بخلاف تصور بسیاری , به معنی عربها و قوم عرب نیست , بلکه به معنی "اعرابیان" و بادیه نشینان است.بدین ترتیب , اعراب به واسطه فضای بسته ذهنی و فرهنگ منحط خویش از درک حقیقت دورتر دانسته شده اند.اگر در متون کهن فارسی از اعراب به نکوهش یاد شده باشد , ناظر به همین معنی اعراب و مردم نادان بادیه است. در روایات اسلامی نیز همچون روایت مشهور : علیکم بالسواد الاعظم" به زندگی در سواد اعظم و شهرهای بزرگ سفارش شده است , چرا که " ز آب خرد ماهی خرد خیزد " و انسانهایی که در فضاهای بدوی و بسته بالیده اند , معمولا از آن کرامت و فرهنگ برخوردار نیستند که پرورش یافتگان در محیطهای فرهنگی گسترده , از آن برخوردارند.شاعری با توجه به روایت یادشده رندانه سروده است: من نه خود می روم اندر پی آن زلف بخم مصطفی گفت: علیکم بسواد الاعظم ! مولوی بر اساس همین نگاه سروده است: ده مرو ده مرد را احمق کند عقل را بی نور و بی رونق کند قول پیغمبر شنو ای مجتبی گور عقل آمد وطن در روستا هر که در رُستا بوَد روزی و شام تا به ماهی عقل او نبوَد تمام وانکه ماهی باشد اندر روستا روزگاری باشدش جهل و عمی البته در نگاه ژرف و تاویلی مولوی "سواد اعظم" که در روایات بدان سفارش شده ، فراتر از آنچه گذشت ، "شیخ کامل واصل" است و "ده " که از آن در زبان روایات یادشده نهی شده عبارت است از مدعیان تصوف و عرفان : ده چه باشد ؟ شیخ واصل ناشده دست در تقلید و حجت درزده نظیر همین شهرگرایی در سخن ناصر خسرو نیز دیده می شود : هر چه جز از شهر ، بیابان شمر بی بر و بی آب و خراب و یباب روی به شهر آر که این است روی تا نفریبدت ز غولان خطاب البته با کمی دقت در می یابیم که در نگاه تاویلی او نیز مراد از مدینه و شهر ، علاوه بر آنچه گذشت ، همانا " مدینة علم النبی" , یعنی علی علیه السلام است: گرت خوش آید سخن من کنون ره ز بیابان به سوی شهر تاب شهر علوم آن که در ِ او علی ست مسکن مسکین و مآب مثاب در برابر این نگاه شهرگرا, دیدگاهی قرار دارد که به دلایل فرهنگی از فضای ناسالم و غیراخلاقی شهرها گریزان است و شهر را که پر از کرشمه و خوبی است و خوبان از شش جهت راه را بر اهل دل بسته اند , لغزشگاه زاهدان و عابدان می شمارد. سعدی حکایت عابدی را آورده است که در غاری بیرون از شهر به زهد و پاکدامنی پناه گرفته بود و چون علت این کار را از او می خواهند پاسخی شگفت می دهد. روایت سعدی از این قرار است: بدیدم عابدی در کوهساری قناعت کرده از دنیا به غاری چرا گفتم به شهر اندر نیایی که باری بند از دل برگشایی بگفت آنجا پریرویان نغزند چو گِل بسیار شد پیلان بلغزند! صائب سواد شهرها را "سرمه خاموشی" می داند و در گریز از شهر و سفر کردن است که خود را آسوده و رها می یابد: سرمه خاموشی من از سواد شهرهاست چون جرس گلبانگ عشرت در سفر باشد مرا *** صائب ! سواد شهر مرا خون ِ مرده کرد این دل رمیده را به بیابان که می برد؟! در دنیای مدرن و معاصر , نزاع شهر و روستا از منظری دیگری ادامه یافته است. به عنوان نمونه ، فروغ که شاعری شهری اما منتقد مناسبتهای مدرن شهری است سوکمندانه از مرگ زبان گنجشکان و عناصر اصیل طبیعت در فضای های صنعتی و شهری می گوید: زبان گنجشکان یعنی : بهار . برگ . بهار زبان گنجشکان یعنی : نسیم . عطر . نسیم زبان گنجشکان در کارخانه می میرد در روزگار ما "بازگشت به روستا" از مضامین رایج در ادبیات مدرن است و شاعران فراوانی را می توان یافت که در جستجوی اصالتها و صمیمیتها و در گریز از فضای پر دود و دم تمدن ماشینی ما را به گریز از شهر فرامی خوانند.دامان این بحث را با ابیاتی از علی معلم دامغانی فراهم می آوریم: سخت دلتنگم، دلتنگم، دلتنگ از شهر بار كن تا بگریزیم به فرسنگ از شهر بار كن، بار كن، این دخمه طراران است بار كن، گر همه برف است ، اگر باران است بار كن دیو نیَم، طاقت دیوارم نیست ماهی گول نیم، تاب خشنسارم نیست من بیابانی‌ام، این بیشه مرا راحت نیست بار كن، عرصه جولان من این ساحت نیست كم ِ خود گیر به خیل و رمه برمی‌گردیم بار کن جان برادر ! همه برمی‌گردیم...
	جمعه 20 شهریور1388 محمدرضا ترکی \|

	ابیات مجلسی حافظ !
	این روزها در جلسات رای اعتماد به وزرا در مجلس شورای اسلامی ، گویا بساط شعر و شاعری به طرز مبسوطی گسترده بوده و بسیاری از مخالفان و موافقان و خود وزرای پیشنهادی دولت مهرورز به عنوان چاشنی سخنانشان از ابیات و اشعار فراوانی استفاده کرده اند ، به گونه ای که بر زبان رئیس محترم مجلس چنین رفته که اگر مجموعه شعرهای خوانده شده در این چند روز را جمع کنیم یک کشکول فراهم خواهد شد به این هوا! به نظر برخی از صاحب نظران ، اگر ابیات و اشعار قرائت شده در صحن مجلس شورا نبود ، عمرا اکثریت قریب به اتفاق وزرای محترم می توانستند رای بیاورند و مملکت در این صورت ، بویژه با توجه به توطئه های استکبار جهانی و عوامل و اذنابش امروزه با یک بحران حاد و جدی روبه رو بود! عده ای از کارشناسان عقیده دارند ، اگر وزارت امور خارجه بتواند از ظرفیتهای ناشناخته شعر فارسی در مذاکرات هسته ای به نحو شایسته ای بهره بگیرد ، به سادگی می تواند پرونده ایران را از شورای امنیت به آژانس برگرداند و ملت شعردوست ایران را از حق مسلمشان برخوردارسازد! به هر حال ، وقتی ذوق شعر رجال سیاست و وکلا و وزرا و استقبال آنان از این سرمایه استراتژیک ملی این چنین باشد، قطعا تکلیف موکلان و رعایای مملکت محروسه گل و بلبل معلوم است و همه آحاد رعیت ، شعر را از نان شب واجب تر می دانند و حاضرند از یارانه نان و بنزین و گوشتشان هم اگر شده بزنند و در عوض شعر را به عنوان یک کالای اساسی در سبد خانوار جای بدهند! همه امارات و قرائن و شواهد ،از جمله همین رای اعتماد گرفتن اکثر وزرای محترم به قوت بازوی شعر و بویژه آمارهای موجود در وزارت فخیمه ارشاد ، مخصوصا آمار و شمارگان مجموعه های چاپ شده اشعار لابد همین استقبال پرشور و زایدالوصف را تایید می کنند و اگر نکنند معلوم می شود در آن شواهد و قرائن و آمارها خللی هست و لاغیر! علی هذا و با توجه به رویکرد نمایندگان محترم مجلس به مقوله شعر و با عنایت به اینکه احتمال می دهیم نمایندگان محترم به واسطه کثرت اشتغالات و سرکشی به مناطق محروم و حوزه های انتخابیه و غیره نتوانند ابیات مناسبی را برای طرح در جلسات علنی و غیر علنی و فراکسیونها و کمیسیونهای مختلف انتخاب کنند ، گذری می کنیم بر دیوان خواجه حافظ شیرازی و فی المجلس تعدادی از ابیات مجلسی این شاعر شیرین سخن را با توجه به شان نزول و مناسبت آنها در اینجا ذکر می کنیم تا ان شاء الله کشکول آقای دکتر لاریجانی هم از آنچه هست کامل تر شود: این بیت با مباحث جلسات غیر علنی و غیر رسمی مجلس ، مخصوصا در باره موضوع لباس شخصی ها و کوی دانشگاه و [...] تناسب دارد: مصلحت نیست که از پرده برون افتد راز ور نه در مجلس رندان خبری نیست که نیست این بیت جان می دهد برای وقتی که رئیس مجلس به تذکرات آیین نامه ای و غیر آیین نامه ای یک نماینده وقعی نمی گذارد و در نتیجه اشک نماینده مورد نظر در آمده و صدای او در ازدحام موافق و مخالف گم شده باشد: میان گریه می خندم که چون شمع اندر این مجلس زبان آتشینم هست لیکن درنمی گیرد این بیت تقریبا مناسب مواقعی است که یک ناطق، فارغ از حضور افرادی که مثل "هلو" هستند ، وقت مجلس را با حاشیه روی و مباحث خارج از دستور در خصوص موضوعاتی مثل "هلوکاست"و یا جزئیاتی مثل ابهامات در برخی قراردادهای نفتی و غیره گرفته باشد: حسن مه رویان مجلس گرچه دل می برد و دین بحث ما در لطف طبع و خوبی اخلاق بود این بیت هم وصف حال مواقعی است که خردگرایی در بین نمایندگان ملت به اوج رسیده و در موقع نطق مثلا یکی از نمایندگان اقلیت در باره مسائل کم اهمیتی مثل قضیه کهریزک و امثال آن نمایندگان اکثریت به خشم آمده و فضای مجلس متشنج شده و خوراک لازم برای رسانه های بیگانه به حد کافی فراهم آمده باشد: مباحثی که در آن مجلس جنون می رفت ورای مدرسه و قال و قیل مسئله بود این بیت را می توان بر سردر جلسات فراکسیون روحانیون مجلس شورا نوشت: ز در درآ و شبستان ما منور کن هوای مجلس روحانیان معطر کن این بیت را گویا حافظ برای جلساتی از مجلس سروده که در آن طرح سوال و احیانا استیضاح از برخی بزرگان ریاکار روزگار خودش مطرح بوده و خوشبختانه(!) درحال حاضر چندان موضوعیتی ندارد: مشکلی دارم ز دانشمند مجلس بازپرس توبه فرمایان چرا خود توبه کمتر می کنند؟! حافظ تکلیف مواقعی را هم که عده ای از مجلسیان برای اعتراض به سخنان مخالفان ، خواسته باشند با توسل به "آبستراکسیون" و ترک صحن ، جلسه را از اکثریت و رسمیت بیندازند مشخص کرده و سروده است: عنان به میکده خواهیم تافت زین مجلس که وعظ بی عملان واجب است نشنیدن این بیت را هم در مواقعی که طبع شعر مجلسیان، مثل جلسات رای اعتماد ، حسابی گل کرده و مجلس شورا به مجلس مشاعره و بهارستان به گلستان تبدیل شده باشد می توان خواند : مجلس انس و بهار و بحث شعر اندر میان نستدن جام می از جانان گران جانی بود
	جمعه 13 شهریور1388 محمدرضا ترکی \|

	در حاشیه سفر استاد شفیعی کدکنی و بازنشستگی استاد مظفر بختیار
	استاد گرامی دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی چندی پیش با نوشتن این نامه تصمیم خود را به انجام یک سفر علمی و پژوهشی به مرکز مطالعات عالی دانشگاه پرینستون ، به همکارانشان در گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران اعلام کردند.پس از سفر حضرت استاد، دوستان زیادی از جمع استادان و دانشجویان گرامی در مورد انگیزه و چگونگی سفر ایشان و مدت آن از بنده پرسش کردند. امیدواریم نشر این نامه در اینجا از نگرانی دوستان بکاهد و غیبت استاد همان گونه که خودشان تصریح فرموده اند بیش از یک سال به طول نکشد و کرسی افاضه ایشان در دانشکده ادبیات خالی نماند. سفر علمی استاد شفیعی کدکنی که البته زمزمه آن از مدتها پیش شنیده می شد ، دومین اتفاقی است که در ایام اخیر اسباب دلتنگی و نگرانی استادان و دانشجویان زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه تهران را فراهم کرده است. اتفاق ناخوشایند دیگر که چندی پیش بی سر و صدا رخ داد ، بازنشستگی استاد فرزانه دکتر مظفر بختیار بود. دکتر بختیار از فحول و اعاظم این رشته است که وسعت اطلاعات ایشان هر صاحب نظری را مبهوت می کند. متاسفانه شان و قدر عظیم این استاد گرانمایه به واسطه بدمهری زمانه و تواضع استاد و دوری ایشان از شهرت طلبی های رایج ، چنان که باید شناخته نشده است.به راستی مظفر بختیار " جهانی ست بنشسته در گوشه ای "! من هر گاه این ابیات لسان الغیب شیرازی را می خوانم، به قرینه تبادر ذوقی ، نام درخشان استاد مظفر بختیار بر ذهن و دلم می گذرد : نظر بر قرعه توفیق و یمن دولت شاه است بده کام دل حافظ که فال بختیاران زد شهنشاه مظفر فر شجاع ملک و دین منصور که جود بی دریغش خنده بر ابر بهاران زد دوام عمر و ملک او بخواه از لطف حق ای دل که چرخ این سکه دولت به دور روزگاران زد! به شیوه سخن حافظ ، دوام عمر و ملک این دو نام آور عرصه ادب و اندیشه را به دعا از خدا می طلبیم و آرزو می کنیم سایه منیعشان همواره و از دور و نزدیک بر سر شاگردان آنان و همه علاقه مندان به فرهنگ در این دیار گسترده و پایدار بماند!
	دوشنبه 9 شهریور1388 محمدرضا ترکی \|

	ترجمه سروده هایی از نزار قبانی
	شب در خیابانهای شب جایی برای پرسه زدن من باقی نمانده است چشمانت همه مساحت شب راگرفته اند! خورشید خروس و شعر دچار خود بزرگ بینی اند چون خیال می کنند آفتاب صبح از گلویشان طلوع می کند! موسیقی بارانهای اروپا سوناتهای بتهون را می نوازند و بارانهای سرزمینم زخمهای "سید درویش"* را و من بی تردید هوادار این مرد اسکندرانی هستم که ماه اندوه و گلدسته های حسین (ع) در حنجره اش می درخشند! *سید درویش: موسیقیدان مشهور عرب که اهل اسکندریه مصر بود و به سال ۱۹۲۳م درگذشت.
	پنجشنبه 5 شهریور1388 محمدرضا ترکی \|

	ماسه های بی حماسه !
	بنگر دوباره سر به گریبانش از جوش و از خروش پشیمانش در این هوای شرجی دم کرده آماس کرده پیکر سوزانش کف بر دهان ملتهب آورده ست بهت است در نگاه هراسانش کو آن همه خروش و تموجها کو آن همه تلاطم و طوفانش ای کاش اتفاق نمی افتاد کابوس پر تشنج و هذیانش سنگین شده ست بار گناهی گنگ بر شانه های زخمی وجدانش از ماسه ها حماسه نمی خیزد خالی ست دست ساحل و دامانش دریا فقط به نام تو پرشور است با واژه های تلخ مرنجانش انصاف نیست عهدشکن باشی با او که مانده بر سر پیمانش دریا دلش دوباره به هم خورده ست آشفته است حال پریشانش قی می کند به دامن جلبکها تف می کند به ساحل و مرجانش !
	سه شنبه 27 مرداد1388 محمدرضا ترکی \|

	در آفاق ظهور
	گفت راوی که زمین طوفانی ست آسمان در طلب قربانی ست بغض سنگین و نفسگیری هست که در ابعاد گلو زندانی ست رعد ، این رعد خروشان در باد گوییا قهقهه ای شیطانی ست باد ، این باد پریشان در دشت سر به سر نوحهّ سرگردانی ست بوی پیراهن یوسف گم شد بر علَم پیرهن عثمانی ست فتنه ها از پی هم، همچون موج می رسند و چه شبی ظلمانی ست ! حاجت این همه سوراخ نبود کشتی یی را که چنین طوفانی ست خطر لرزش و ریزش دارد شانه ها بر گسل ويراني ست رسم ننگین برادر کشتن مرده ریگ کهن انسانی ست گفت راوی که در آفاق ظهور پیش تر واقعهّ سفیانی ست گفت راوی که زمین تاریک است فتنهّ...[ خط سند خوانا نیست ]
	چهارشنبه 14 مرداد1388 محمدرضا ترکی \|